Devletin Sokağında İnsanlık Durumu, Anayasa ve Toplumsal Cinsiyet - Sarphan Uzunoğlu

Son bir yıl içerisinde gerçekleşen cinayetler, kadının adının bakanlığın adından dahi silinmesi, çalışan kadın oranındaki azalma, artan muhafazakârlaşmayla paralellik gösteren mobbing vakaları, ihtimali her an kapımızda olan ve bir serserinin elindeki bıçağın ucu kadar parlak bir ihtimal de olmayan transların katledilmesi süreci. 2000′li yılların kamusal alanının heteroseksüel olmayanlara vaat ettiği dünya tam olarak bu.

Kamusal alan dediğimizde aklımızda beliren fikirlerin büyük bir çoğunluğunun erkek eliyle tasarlanmış devletin tasvirinden ibaret olduğunu, tüm bu ‘sıkışmışlık’ içerisinde, kamusal alanda varoluşun temsilinin imkansızlığını hissetmek için örgütlü bir feminist yahut LGBT eylemcisi olmak gerekmiyor. Peki ya, kamusal alanın neoliberalizm sonrası evresi?

Habermas, sosyal devlet de dahil olmak üzere tüm üstten alta düzenleme yapan kurumların, örnek vermek gerekirse kadınların, statüleri üzerinde belirleyici olmasının antidemokratik bir biçim olduğunu söylemişti. Bugün, devletlerin toplumsal cinsiyet politikalarını belirlerken ortaya koydukları irade, bireylerin toplumsal cinsiyet pratiklerine nasıl yansıyor sorusunu sorduğumuzda aldığımız cevap sanırım yeterli olacaktır.

Bugün biliniyor ki, modernist projelerin tamamında olduğu gibi, neoliberalizmde de projenin gücü ve keskinliği açık bir biçimde, neoliberal düzlemdeki gelişmelerin özneleri standartlaştırmasına bağlı. Yani, bir proje olarak neoliberalizm ‘soyut bir özne’ belirleyip, onun gerçekliklerinden uzaklaşıp, kendi tasavvuruna göre onu biçimlendirme aşamasında, onun var oluşunu es geçiyordu. Kısacası, neoliberal devletler, James C. Scott’un deyimiyle soyut yurttaşlar için plan yapıyordu ve bu düşünceye göre ‘standartlaştırılmış bireyler ihtiyaçları bakımından tek biçimli ve hatta birbiriyle değiştirilebilir’ olarak tanımlanıyor. Dahası bu bireylerin toplumsal cinsiyete, beğeniye, tarihe, değerlere, kanaatlere ya da orijinal düşüncelere sahip olmaları yahut böyle bir girişimde bulunmaları ihtimali bile gözetilmiyor. Kısacası, bu üsttencilik, tipik modernist projelerin tamamının en büyük günahını sırtlanıp, en hegemonyacı haliyle bireye ne yapması gerektiğini, ne olması gerektiğini, bireyi hiçbir biçimde tanımadan ve ona modernist geleneğin bir parçası olarak güven duymadan söylemektedir.1

Tam bu noktada, insanlığa dair tüm projelerin nerede başarısızlığa uğradığını bir kez daha görüyoruz: Ona duyulan sonsuz güvensizlik ve insanlığın eğilim ve perspektiflerine yönelik aşağılama güdüsü. Bundan yedi yıl önce alternatif müzik konusunda dünyada farklı bir yere sahip olan ve heteroseksizm kalıplarından uzak giyim tarzı ve görünüşüyle bir şekilde dünyadaki pop camiasındaki cinsiyete dair önemli sorgulamalardan birini yapan bir rockstar olan Marilyn Manson röportajında şöyle diyordu: “Ben bu toplumun -ABD- kendine olan nefretinin aynasıyım.” Bugün, Manson’un söylediği, geçmişte cinsellik normlarıyla dalga geçen herkesin öyle ya da böyle ortaya koyduğu, cinselliğin açık ifadesinin aslında bireylerin değil, devletin nefret ettiği bir algı olduğu gerçeğiyle bir kez daha karşılaşıyoruz. Çünkü toplumsal gerçek çerçevesinde baktığımızda ne şiddet ne de cinsellik bizim için uzak kavramlar. Hatta, Türkiye’de cinselliğin tek tarafın hakimiyetiyle sürdürülen, bir nevi işkence süreci olduğu da göz önüne alındığında, cezbedici bir yönü olduğu da aşikâr. Peki ya bu noktada toplumun ve bireylerin durumu yahut belirleyiciliği nedir? Örneğin, Ayşe Paşalı cinayetinde etkin olan şey bireyin iradesi değil miydi? Yahut Türkiye’deki çalışan kadın oranı, bireylerin seçimine mi dayalıdır? Bu noktada ortaya sürülebilecek tezlerin sayısı yok. Devletin, erkek egemen politikalardaki belirleyiciliği, kapitalizm ve artık en vahşi türü olarak neoliberalizm gösteriyor ki erkek egemenlik devlet tarafından bize kader olarak yutturulmuş bir şey. Bu yutturulma aşamasını modernist bir devlet kurma ihtiyacı gözeten her sistem tecrübe etmek durumunda. Olayı bir ‘ceza mekanizması’ olarak ele alır ve kadınların, lezbiyen, gey, biseksüel ve trans bireylerin ‘korunmasını’ suç işleyenleri cezalandırmak olarak görürseniz Türkiye’de karşılaşacağınız tablo oldukça ilginç. Çünkü, örneğin Aile içi şiddet konusunda yaptığı çalışmalarla tanınan Tuncer Günay, 1960′dan bu yana polis kayıtlarına giren 2.5 milyon kişinin olduğunu belirtiyor. Bu 2.5 milyon kişinin yalnızca kayıtlara giren şiddet vakalarıyla ilişkisi olduğu düşünüldüğünde, Türkiye’de aile içi şiddet mekanizmasında ‘devletin belirleyiciliği’ faktörünü es geçmek tam anlamıyla ihmalkârlık olur.

DEVLETİN SOYUT BİREY TAHAYYÜLÜ ve “GÖRÜNMEYEN EMEK”

Peki bu modernist, üsttenci yaklaşımların ortadan kalkması için ne yapılmalıdır? Bugün Türkiye’de birçok kanunun ötesinde iş gücünün yeniden tanımlanması gerekir. Her ne kadar Habermas’ın tanımına göre toplumda ‘maaşlı işçiler’ tarafından yapılan tüm işler materyal üretime dahil görülse de, erkek egemen toplum yapısında kadın emeğinin ‘görünmezliği’ söz konusu olsa da bu ‘görünmezlik’ ve ‘simgesellik’ tanımlamaları, devlet tarafından ‘emek’ statüsüne sokulmadığı sürece Habermas dahil tüm düşünürlerin ve dolayısıyla devletin emek tanımından başlayan ayrımcılık serüveni, trans bireylerin çekildiği emek alanı olan fuhuştaki kayıt dışılık gibi bir alandadır. Dahası, iyi bir niyetle dahi olsa, özellikle de kadınların (evde çalışan, çocuk yetiştiren) emeklerinin simgeselleştirilmesi, emek üzerinden değil de tüketim üzerinden özneyi tanımlayan neoliberal toplumların hastalığına da oldukça uygundur.2 Kısacası neoliberalizmin emeğe dair sömürüsü sadece ‘erkek egemen emeğin’ fazla mesailerinde değil, kadınların ve lgbt bireylerin sürekli olarak ortaya koyduğu emeklerin tamamen simgeleştirilip yok sayılması sürecinde de etkin oluyor. Böyle bir çerçeve etrafında da düşününce artık kamusal ve özel alan arasında hiçbir fark kalmadığı görünür kılınıyor. Öyle ki, bugün herkesin kabul ettiği üzere, birbirine son derece içkin alanlar olarak özel alan ve kamusal alan aynı emek sömürüsünün sürerliğine bağlanıyor; dahası bu sömürü, trans bireyler gibi toplumun iyice dışına itilmiş bireylerde, neoliberalizmin yeni ‘sokak’ tahayyülü dahilinde iyice itilerek, trans birey açık bir biçimde seks işçiliğine hapsedilirken, kadın da ücretsiz olarak ev işlerini yapan bir bağımlıya dönüştürülüyor. Kısacası, erkek müdahaleciliğiyle devlet müdahaleciliği kol kola girerek herhangi bir ceza mekanizmasıyla -en radikalini bile düşünebilirsiniz- onarılamayacak bir sorun ortaya çıkarıyor.

Sonuç olarak, bugün yeni bir kadın politikası üretmek, yeni bir toplumsal cinsiyet politikası üretmek, ilk bakışta çok kolay görünebilir. Ancak, modern devletin genel eğilimi olduğu üzere, devlet bir konuda politika üretirken her seferinde bir başka alanın politikasından taviz vermiştir. Kısacası, Kemalizm’den bu yana kadınların durumu bir ‘haklar’ perspektifinin ötesine gidememiş, herkes için eşitlik yerine ‘kadın erkek’ eşitliği sağlanmaya çalışılırken, bu eşitliğin kendi içerisinde barındırdığı tüm eşitsizliklere, (ekonomik düzenin erilleri, çalışma yasalarının erilliği, işveren mantığının erilliği, taciz, şiddet durumlarındaki artış gibi) sessiz kalmak dışında bir anlam taşımamıştır.

YENİ ANAYASADA KADIN ve LGBT VARLIĞI
Kısacası, insanlık projesi, kadınları da x, y, z tanım kalıplarından birine sokarak, LGBT’leri de bir şekilde tanımlayarak, soyut birer kimlik olarak ifade ettiği yurttaşların arasına katmasıyla, onlara sahip oldukları şeyi yaşama imkanı vermeyecektir; dahası insanlık projesi, Türkiye’de muktedirin gelenekselleştirdiği o reflekse dayanarak, sorunlardan bahsetmenin yahut sorunlara ucundan kıyısından değinmenin çözümün ta kendisi olduğuna dair dayatılmış yargılara bir kez daha kapılacaktır.

Bugün birçok sivil toplum örgütünün yeni anayasa yapım sürecinde duydukları sonsuz heyecanın fazlasıyla anlamsız olmasının ardında tam da bu gerçeklik yatmaktadır. Neoliberal bir hükümetten ‘arz-talep’ ilişkisiyle elde edilebilecek yegane şey, fazlasıyla soyut, kazanımsız bir yurttaşlık tanımı olacaktır; dahası, devletin böyle bir niyeti var gibi de görünmemektedir. Selma Aliye Kavaf’tan Fatma Şahin’e kadar bir yol alındığı düşüncesinde olmak da fazlasıyla iyimser bir yetmez; ama evet tavrı olacaktır. Tüm bu şartlar altında, ‘soyut bir varlık’ için neoliberallerle gülümsemelerle dolu buluşmalara girmektense kamusal alandaki kadın emeğinin ciddi anlamda terörize edildiği, muhafazakârlaşmanın arttığı, özel alandaki kadın emeğininse zaten tutsak edildiği ve çoktan karşılıksız bırakıldığı bir ülkede kadınların üretime nasıl katılacağı ve bu katılım sürecinin yine kadınlar ve LGBT bireyleri tarafından nasıl güvenli kılınacağı konuşulmalıdır.

1) Scott, James C., Devlet Gibi Görmek – İnsanlık Durumunu Geliştirmeye Yönelik Projeler Nasıl Başarısız Oldu, Versus Yayınları: İstanbul s. 519-520

2) Fraser Nancy, “İletişimsel Eylem Teorisi”ni Eleştirmek, http://bit.ly/ubZZqh

(Mesele Dergisi’nin Ocak 2011 Sayısında Yayınlanmıştır)

Dersim’ler, Dersim Kaliamı ve Dersim - Müslüm Yücel

Yazıya başlamadan önce, Dersim’le ilgili olarak belleğimi yokladım; başlıklar yakaladım, kitaplar buldum, internetten dağ resimlerine baktım uzun uzun. Bir arkadaşım vardı, o aklıma geldi; diyordu ki Dersim Hapishanesi'nden"Munzur Dağı'nın zirveleri" görünür. Sonra diğer bir arkadaşım, Hıdır Çam, Divriği Ulu Camii'sinden illeri gider, Divriği-Arapkir sınırının belirdiği noktada durur, "Ha işte burası Munzur", der, ardından, "görüyor musunuz ne kadar güzel" demekten kendini alamazdı. 

Dünyanın neresinde olursa olsun Kürtlerin, görmeseler bile hayatlarında bir Dersim’le özdeşen Munzur vardır, buraya gitmek, burayı görmek, hatta burada ölmek...  

Munzur adındaki çobanı aramak, tasından dökülen süt sudan içmek herkes için güzel bir hayaldir; su, göz göz olmuştur dağın dibinde, kalbi sahi olan o çobanın sırrına erer. Bu yüzden olsa gerek Munzur bütün sırrını suda saklar, dağa açıklar; tercümesi yaylalardır.  

Dersim yaylalarının ne eşi vardır ne de benzeri; konar göçer Şavaklılar yıllarca bu yaylaları kendilerine mesken tuttular, en güzel peynirlerini burada yaptılar, burada koyunlarını, kurtların arasına salıp çadırlarında rahatça uyudular. Dersim'in doğasını anlatmak, buraya sığmayacaktır. Dersim dendiği zaman salt bu dağ, bu yayla akla gelmemektedir.  

İlk Dersim, Çocuk ve Yaşlıdır 

İşte Necip Fazıl Kısakürek'in anlattığı bir Dersim vardır; Kısakürek çarpıcı örnekler verir, bunlardan biri, belki de bir çocuğun karnına saplanan yabadır. Dahası da var, ateşten kurtulan yine bir çocuğun namluları görünce yüzünü ateşe dönmesidir. 

Nuri Dersimi'nin anlattığı  bir Dersim vardır sonra, anlattığı kişilerden biri kızıdır; askerin eline düşmemek için kendini uçurumlardan aşağı bırakmıştır. Uçurum ne demiştir acaba? Kuşkusuz bir melek, kendini uçurumdan atanları kanatlarına almış usulca toprağın karnında saklamıştır.  

Dersim, isyanıyla her zaman günceldir, açık bir yaradır, ne yapılsa, ne kadar bir zaman geçse, bu yara yalnızca Dersimlilerin değil, bütün Kürtlerin içlerinde sancır.  

Bir de Çayan Demirel'in “38” adını verdiği belgeselinde anlattığı bir Dersim var. Demirel'in belgeselinde Dünya Ana diye bir kadın hemen dikkat çekiyor, o konuşunca, insan diyor ki keşke iki kalbim olsa da birini ona versem.  

Dünya Ana diyor ki, "evimiz misafirlerin eviydi”. Başka bir ses diyor ki, "Bizi öldürüyorlardı, şan sahibi oluyorlardı, yiyecek alıp yiyorlardı”. Belgeselin en dokunaklı kısmı kuşkusuz kadınların ağzından anlatılanlar.  

Bir kadın gözleri dolarak, yaşadıklarını dün yaşamış gibi aktarıyor, o da diyor ki, "Kadının biri beş yaşındaki çocuğunu suya attı, boğdu onu; çocuk ağlıyordu, sesi geliyordu. Sesi duyup, izimizi bulabilirlerdi, peşimizden gelirlerdi..." Pek çok şeyin bittiği bir andır bu.  

Belgeselin bir de can yakan başka kareleri de var. Bunlardan biri Dersim gazilerine verilen şeref madalyası, ikincisi kafası kesilen bir Dersimli’nin başucunda poz veren askerler... Dersim Madalyası 1938 tarihini taşıyor, isyana katılan Türk askerlerine bir başarı belgesi olarak sunuluyor, demek ki bu bir dış harekât.  
Kafası kesilen Dersimli'nin yanındaysa askerler poz veriyor, zafer işareti yapmıyorlar, ama elleri "kazandık" diyor; 1990'lı yıllarda, 2000'lerde benzer fotoğraflar sıkça çıktı albümlerden, filmlere konu oldu benzer kareler, demek ki bitmemiş bir intikam var ve kim bilir tam kare fotoğrafı ne zaman çekecekler.  

İkinci kare, İkinci Dersim, İsyan Sonrası

2000 yılında Yeni Gündem gazetesi için Dersim sürgünleriyle konuştum. İçlerinden birinin, Ali Aslan'ın anlattıkları hâlâ kulaklarımdadır; şöyle diyordu:

Biz ilk burulara gelirken, sırtımızda elbise yoktu. Trenle getirildik. Gece olduğu zaman korkardık. Sürekli başımızda jandarma olurdu ve biz jandarmanın izni olmadan dışarı  çıkamazdık. Dersim'de biz küçücük köylerimizde onlarca cesedin arasından evlerimizin yolunu şaşırdık. Seksen bir yaşındayım. Onca zaman geçti. Tekrar köye gitmeye cesaret edemedim. Çünkü yıllardır o anları hâlâ unutamadım.

Adı Hıdır olan başka biri hep Demokrat Partili olduğunu söylüyordu, çocuklarının CHP'li olmasına kızıyordu. Hıdır, Aydın'a ilk geldiğinde dil bilmediğini anlatıyordu uzun uzun, sonra şunları anlatıyordu:

İlk geldiğimde dil bilmiyordum. Dersimce konuşuyordum. Sıkıntım büyüktü. Babam önceden gelmişti. Daha sonra babam dilekçe yazmıştı, 'ya beni de götürün, ya da çocuklarım da gelsin' diye. Ben 1942'de jandarma ile geldim. Beni Aydın'a teslim ettiler. Yol dört gün mü desem, üç gün mü desem bilmiyorum. Aydın'dan sonra Çine'ye getirdiler. Çine'ye gelirken 4 ekmek, 1 kilo helva verdiler. Babamlar trenlere bindirilmişler. İnsanlar vagonlar içinde vıcık vıcık. Yolda zeytin veriyorlar. Babam zeytinleri atıyor. Çünkü zeytinlerin kendilerini zehirlemek üzere verildiğini düşünüyor.

Örnekleri çoğaltmak mümkün, bir de tanıdıklarımın nineleri var. Naki'nin iki yakın akrabası var, iki kız kardeş, hikâyeleri oldukça ilginç, biri Alevi, diğeri Sünni... Biri ailesinin yanında büyüyor, diğeri Sünni bir ailenin yanında... Böyle bir ‘gerçek’ ya da film, dünyanın kaç ülkesinde var.  


Üçüncü Dersim, Almanya ‘Tatlı’ Vatan 


Dünya'nın hangi ülkesine giderseniz gidin, Kürtler arasında en fazla gurbetçi ya Dersim ya da Maraş'lıdır. Yurtdışında olanlar, hep mağdur oldukları için buralara gelmişlerdir. Her yıl düzenli memleketlerine döner, anne ve babalarının ellerini öperler, sonra onları buralarda bırakıp giderler.  


Bir ziyarete mi geldikleri, yoksa kendini sergilemeye mi geldikleri bilinmez. Yaz ayları Dersim, Avrupa Topluluğu gibidir, Avrupa'nın bütün dilleri burada konuşulur, özellikle anne ve baların en fazla üzerlerinde titrediği torunlar sadece nine ve dedelerini severler, onlarla konuşamazlar.  


Ekonomik açıdan Avrupa'yı seçenler, bunun acısını köyde lüks evler yaparak alırlar, para onları sürgün etmiştir, şimdi sıra onlarda; bu arada dilleri Türkçe'dir.  


Politik olarak gidenler, söylem olarak devrimci bir dille konuşurlar, hasretlik burunlarının direğini kırmıştır, artık rahat gidip gelmenin mutluluğu içindedirler, ama asla buraya dönmezler; artık çocukların okulu vardır; siyasetse, bütün yayınları alarak, bütün gece ve etkinliklere çoluk çocuk beraber giderek hal edilmiştir; hatta herkesin unuttuğu şehide, onlar ilan parası göndermişlerdir. Kırık mezar taşlarını, yıkılmaya yüz tutmuş ağılı onlar onarmıştır.   


Dördüncü Dersim, İstanbul'un Dersim'i 


İşte burada durduk. Sağolsun Dersim adı burada yanıktır. Hemen hemen herkesin bir Dersimli arkadaşı vardır. Her türkü barda en çok efkarımızı dağlayan Dersim türküleridir. Sayılarını biliyorum ama yazmaya gerek yok, İstanbul'da, İzmir'de, Ankara'da hatırı sayılır bir türkü bar ve cafe patlaması ve bunların demokrat sahip ve sahibeleri vardır.  


Bu barlarda Dersimlilerle oturup konuşuruz, hep acılardan bahsederiz, dedelerimizin kahramanlığından, annelerimizin fedakarlığından... Hemşehrilik, mafyanın bir alt kolu olduğundan hepimiz hemşehrilerimizi göğe çıkarırız, en fazla caka satan bizdendir. Demokratız, derneklerimiz var, kurum kuruluşlarımız, Dersim'in tarihi ve geçmişi gibi yağlı bir ekmeğimiz de var.  


Üstelik ve en güzeli ulusal özelliğimiz olan sızlanmayı pek çok severiz. Alevi olduğumuzu söyleyince bize saygı duyulmasını isteriz; Alevilik eşittir ilericiliktir çünkü; bunu kabul etmeyenler karşı-devrimcidir. Şarkıcılarımız şarkıcılığını bilmez, biraz kitle toplayınca hemen belediye başkanlığından başlar milletvekilliğine kadar, oradan bakanlığa kadar uzanmak ister.  


Her ne hikmetse bu hırs gümgümesinde unutulur Dersim, unutulur madalya ve unutulur asılan, sürgün edilen dede. İstanbul'daki Dersimli için Dersim aslında bir imgedir; tatil yeri, yılda bir gidilecek bir yerdir. Not: Dersim'de bir kitabevi var ve bu kitabevi bir yıl kadar öncesine kadar kırtasiye satarak raflarında kitap bulundurabiliyordu.  

Bu yazı Mesele'nin Ocak 2012 sayısında
yer almıştı.

Beşinci Dersim, Dersim  


Onlar, hâlâ ordalar... Her yıl burada bir festival olur, Munzur'a sandalyeler atılır, biralar içilir, mangallar yakılır... Çöpler, kenara köşeye yığılır. Festivalin jokerleri vardır, düzenli davet edilen şairler grubu, müzisyenler grubu, tiyatrocular grubu, vs.  


Festivaller çirkindir, gazetelerin ramazan ayında yaptıkları iftar sayfasına benzerler. Birkaç günlüğünedir her şey. Birkaç günde çarçabuk sevilir Dersim, burada ölenler için saygı duruşu yapılır, dağlarına, yaylalarına güzellemeler diziler...  


Sonra da çekip gidilir. İstanbul'da ya da Avrupa'da bu sefer tartışmalar başlar, ben gittim, sen gitmedin ya da başka bir tartışma ben inci sattım, sen boncuk sattın...   


Altıncı  Dersim: İktidarın Eli  


CHP içersinde Dersim katliamının tartışmalardan sonra Recep Tayyip Erdoğan’ın gayet oportünist bir tavırla özür diliyorum demesiyle Dersim tekrar gündeme geldi. Özür dilemek, kabul etmektir. Tayyip kabul etti! Ancak kabul etmekle, kara leke silindi mi?  


Yok, hayır. Bana kalırsa, kara leke daha bir derinleşti. Tayyip’in özrünü kabul etmeyenler, bu yetmez dediler, bu yetmez ve ondan şunu istediler. Willy Brandt 7 Aralık 1970’ de Polonya ziyareti sırasında Varşova’daki soykırım anıtının önüne gitti ve burada diz çöküp özür diledi; böylece, Almanya tarihiyle yüzleşti.  


Tayyip’ten beklenen buydu. Diz çökse, Türkiye tarihiyle yüzleşecekti. Bu kadar basitti. Diz çökmek bir gösteridir. Burada diz çöken, kendini gösterir ve bu politik olarak düşünüldüğünde bir tiyatrodan öteye gitmez ve dahası bana göre unutmayı, bir kişinin diz çökmesiyle meşrulaştırır.  


Katliamlar ki unutulmak için değildir. Katliamları yapanlar, katliamları unutmak için yapmamışlardır, yapmazlar. Katliamdan maksat sadece öldürmek değildir; yaşayanların ve onların devamı olan nesillerin belleklerinde unutulmaz olan acıyı bırakmaktır ve bakın biz bunu yaptık ve dahasını da yaparız demektir.  
Katliam, insan ölümü değildir bu yüzden; katliam, sürekli göz önünde tutulan cesetlerdir. Dahası diz çökme, Almanya tarihinde bir soykırım olarak kalmadı hiç, bu eylem Brandt’ın kişisel eylemiyle sınırlı kaldı; Alman halkı yüklü tazminatlar ödense de bu özürden uzak durdu. 


Buradan bakarsak, Tayyip’in özür dilemesi ne partisini bağladı, ne de Türk halkını. CHP’nin kısır ve BDP’nin günübirlik vasat siyaseti yüzünden de bu özür mesele iktidarın elini güçlendirmekten ileri gitmedi. Özürden sonra Seyit Rıza’nın torunu Bülent Arınç’ı ziyaret etti ve bu özürden duydukları memnuniyeti dile getirdi. Tayyip, rakiplerini köşeye sıkıştırdı ve zaten özürden maksat tarihle yüzleşmek değil, rakiplerini köşeye sıkıştırmaktı. Tayyip, başardı!  


Özür meselesinden sonra katliamın aktörleri konuşuldu. Celal Bayar ve Mustafa Kemal arasında bir gelgit yaşandı. Mustafa Kemal, CHP nezdinde aklanmaya çalışıldı, Bayar’a yüklenecek olan bir katliamla, beyaz bir sayfa açılacaktı. Celal Bayar’ın yirmi beş yıl avukatlığını yapan Hüsamettin Cindoruk gazetelere konuştu. Mustafa Kemal, Bayar’a vurun diyor. Bayar, vurduklarını söylüyor. Mesele bu kadar basitti. Ancak eksikti.  


Ne Yapılmalı? 


Dersim’le ilgili Tayyip’in özür dilemesi partisinin açılım trafiği içinde yalnızca bir reklamdır. Devletin Dersim katliamıyla ilgili tazminat ödemesi gerekir:1916’dan başlayıp 1937-1938’de biten katliam süreci boyunca yerlerinden edilen aileler tespit edilmelidir ve bu ailelerin kamulaştırılan- hazineye devredilen topraklarının iadesi gerekir. Her katliam bir toprak meselesidir de aynı zamanda.  


Devletin elindeki arşivler açılmalıdır. Hangi aileler nereye sürgün edildi, bu tespit edilmelidir; kim nereye sürgün edildi. Arkeologlar tarafından Dersim bölgesinde kazılar yapılmalıdır. Arkeologların buldukları kemikler toplanmalı ve kemiklerle bir soykırım müzesi yapılmalıdır.  


Üniversitelerde Dersim’le ilgili kürsüler kurulmalı ve kurulacak olan bu kürsülerde Dersim’le ilgili çalışmalar yapılmalıdır. Sürgün edilen aileler ve topraklarına el konmuş kimseler tarih ve sosyolojinin eleğinden geçilerek incelenmelidir.  


Dersim’le ilgili katliam sırasında hazırlanan raporlar ve kitap- kitapçıklar var. Bu kitapçıklara kimi zaman ‘sürgün defterleri’ denmektedir. Bu defterler başbakanlık arşivlerinden çıkartılmalı ve ailelerin nerelere sürgün edildikleri belirtilmektedir.  


Bütün bunların yanında kültürel anlamda Dersim büyük bir zenginliktir; bu zenginliğini Kürt ve Alevi kimliğinden alır. Dersim’deki kültürel doku siyasal bir mesele haline getirilmeden araştırılmalıdır. Özerk ve ahlâki bir bakış açısıyla Dersim kültürü, dili ve tarihiyle masaya yatırılmalıdır. 


Dersim’le ilgili çok yalan yanlış bilgiler de vardır. Örneğin şu söylenir: Seyit Rıza ile Şeyh Said karşılaşmışlar. Seyit Rıza kurban kesmiş, Şeyh Said, "Ben Alevinin elinden kesilen kurbanı yemem," demiş ve görüşme tıkanmış. Söz konusu görüşmede sadece üç kişi varmış, bunlardan biri de her seferinde efkar dağıttığımız arkadaşımızın dedesidir! 


Bir ara topladım, bu görüşmeye tanık olan arkadaşlarımın dedelerinin sayısı onu geçti; tekzip ise oldukça basit, arkadaşlarımın her biri Dersim'in bir ilçesinden. Gerçekte ise böyle bir görüşme olmamıştır. Bu tür dedikodular sahte tarihçiler ve devlet tarafından resmen uydurulmuştur. Bu ve benzeri dedikodular için 


Dersim’le ilgili sağlam bir arşiv oluşturulmalıdır.   


Son olarak bir mezarlık meselesi vardır. Ne Şeyh Said'in ne de Seyit Rıza'nın mezarlarının yerleri bellidir, bu ikisine Bediüzzaman’ı da eklersek, ortada kalmış üç mezarımız vardır. Kürtler, Kürt milletvekilleri üzerinde baskı kurmalılar, demelidirler ki dedelerimizin mezarı için anıt mezar istiyoruz.  
Üstelik bu anıt mezarlar kişilerin doğup büyüdükleri yerlerle sınırlı kalmamalı; bu mezarlar Ankara ve İstanbul gibi yerlerde inşa edilmelidir.  


Bitirirken, aranıyor, ilandır: Ankara’da Seyit Rıza için görkemli bir anıt mezarın açılışını yapacak babayiğit bir başbakan ve bunu meclise taşıyacak bir mebus aranıyor.  


Not: Bu yazının bir kısmı  2006 yılında Esmer dergisinde yayınlanmış; Mesele için yazı tekrar gözden geçirilmiştir.

Mesele Şubat Sayısında Leyla Erbil'i Ağırlıyor

Mesele Dergisi, Şubat 2012 sayısında, Kalan'la dünyamıza bir güzellik daha katan Leyla Erbil'i ağırlıyor. Berat Günçıkan'ın Erbil'le yaptığı röportaja, Şükrü Argın'ın Kalananalizi eşlik ediyor.

Dergide ayrıca Nilüfer Zengin'in son dönemlerdeki medyatik çıkışlarıyla tartışma yaratan Kutluğ Ataman'a dair eleştiri yazısı, Tarık Ali'nin "İslamiyet Beşlisi" Üzerine Karalamalar'ı, ve Sarphan Uzunoğlu'nun Sevinç Altan'la yaptığı yaratıcı sanatsal eylem ve sanat üzerine bir röportaj yer alıyor.

 Yeni sayının tartışma yaratacak yazılarından biri de Semra Topal'ın Ayşe Kulin'in yeni romanı üstüne yazdığı yazı ve Kulin'in homofobik söylemine dair analizi. Turgenyev'in politik ve edebi kimliğinin oluşumu üstüne yazılan yazı da ünlü yazarın ülkesinin dışına taşmış hayat ve edebiyat öyküsünün politik arka planını irdeliyor.

 Mesele bu sayısında 100 yaşında hayatını kaybeden ünlü Magnum fotoğrafçısı Eve Arnold'a da veda etmeyi ihmâl etmiyor...

Mesele Dergisi 61. Sayısıyla Yeni Yıla Merhaba Diyor...

Mesele Dergisi, 61. Sayısıyla 2012'ye merhaba diyor. “Esnek çalışma rejimi: Cehennem veya isyan” başlığı altında işçi sınıfının durumunu Yasin Durak'ın Konya'daki işçi sınıfına dair çalışması ve Yunus Öztürk'ün emek politikalarıyla iktidar üzerine analizleri eşliğiyle kapak dosyası olarak işleyen dergide bu ay Ali Murat Hamarat, Ali Deniz Uslu, Müslüm Yücel, Volkan Aran, Hasan Turgut, Sarphan Uzunoğlu, Şöhret Baltaş gibi isimlerin yazıları yer alırken, Berat Günçıkan'ın Hüsnü Arkan'la yaptığı hem siyasete hem de bir başkaldırma eylemi olarak sanata dair söyleşi de yazılara eşlik ediyor.

Yeni sayıda Eric Hobsbawm'ın Arap Baharı ve Occupy hareketlerine dair BBC'ye verdiği röportajın öne çıkan kısımlarının çevirisinin yanı sıra Müslüm Yücel'in Dersim'ler, Dersim Katliamı ve Dersim yazısıyla gündemde olan Dersim tartışmalarına alternatif bir bakış sunuluyor.

Mesele'nin bu ayki konuları arasında öne çıkanlardan biri de sinema. “Dedemin İnsanları” ve “Bir Zamanlar Anadolu” yeni sayıda konuk ediliyor ve yönetmenlerinin ideolojik, sinemasal portrelerine filmler aracılığıyla bir bakış imkanı doğuyor.

İstanbul'un konuk ettiği Dali, Mesele'ye Özlem Altunok'un kalemiyle konuk edilirken, Mesele iki sevilene, farklı bir futbol figürü olarak Socrates'e ve sesiyle içimizde ayaklanma çıkaran Cesaria Evora'ya da veda etmeyi unutmuyor.

Okurlarımıza not:

Mesele Dergisi'nin web sitesine http://meseledergisi.blogspot.com adresinden, Mesele Facebook Grubuna ise http://www.facebook.com/group.php?gid=123736047643374 adresinden ulaşabilirsiniz.

http://www.meseledergisi.blogspot.com

Osman Akınhay Birgün Kitap'a konuk oldu

Agora Kitaplığı editörü Osman Akınhay, Birgün Kitap'ın "Diyojen'in Fıçısı" köşesinde Volkan Alcı'nın konuğu oldu. Alcı Akınhay'la 2003 yılında kurulan Agora Kitaplığı'nın editörü Akınhay'la 8 yıla 340'ı aşkın kitap sığdıran Agora'yı, yayıncılık anlayışını ve yayınladığı kitapları konuştu. 

Oyuna Gelmeden, Kravat Takmadan: Yaşar Kurt - Sarphan Uzunoğlu

Not: Mesele Dergisi'nin Kasım 2011 sayısında yayınlanmıştır...

80’li yıllarda doğan ve yolu sokaktan geçmiş olan herkesin bir Yaşar Kurt hikayesi vardır. Ya ailemizden ya da devletin hatrı sayılır memurlarından kasetlerini sakladığımız bu adamın hikayesini ‘ilginç’ kılan onun fazlasıyla sorunlu bir portre çizmesi değil, sorunlarla dolu bir hayata kafa göz demeden saldıran tutumu. Kendisini Mesele’nin bu ayki sayısına konuk etme sebebimiz ise hem uzun bir aradan sonra çıkardığı Güneş Kokusu adlı albümü hem de bunca zaman sonra gelen albümü için verdiği röportajda söylediği sözler ve ülkeye hizmet etmenin tek yolunun askerlik ve öldürmek olduğu mitine karşı çıkışı.

Ahmet Kaya’nın kasetlerinin kırıldığı ve yakıldığı yılları görenler için bir sanat eserinin sanatçıya politik tepki yüzünden yok edilmesinin ne denli ağır bir faşizm olduğunu algılamak kolaydır. Türkiye, devletiyle, kurumlarıyla ve dahi illegal yapılanmalarıyla dahi sansürü fazlasıyla özümsemiş bir ülke olmasaydı bize fazlasıyla ağır gelecek ‘kaset kırma’ yahut albüm yakma eylemlerinin baş muhataplarından biri de Yaşar Kurt idi. O, ne Ahmet Kaya gibi çok satmış ne de vatanperver şarkıcılar gibi omuzlar üstünde törenlere konuk etmişti. Devletin sokağına uğramayanlardan biriydi işte. Bir polisin tekmesine, copuna, bir askerin sert bakışlarına hepimiz kadar yakındı.

Devlet onla ‘şahsen’ uğraşmayı tercih etmedi. Kentliydi ve ozandı da. 21. asrın en büyük lanetine tutunmuştu. Resmi ideolojinin pençesinden kurtulmak, askere gitmemek, biat etmemek gibi ‘mülteci istekleri’ olmuştu. Hayır, arabesk değildi; zaten çok da büyük bir kitlesinin olamamasının temel sebebi buydu. Arkasında kitleleri biriktirecek kadar büyük bir üne ulaşamamasının ardında yatan bu neden onu hayat olduğu kadar devlet karşısında da yalnızlaştırdı. Bugün bile ülkenin batısının sokaklarında polise, askere ve devlete karşı yaşadığımız o yalnızlık onun hayatının temasını oluşturdu.

1990’lı yılların İstanbul’unda siyah T-Shirt giymenin fazlasıyla sakıncalı bir tip olmaya işaret ettiği, topluma uyuşturucu ve satanizm üstünden çok sert korku ve yargıların enjekte edildiği yıllarda siyah T-Shirt giyen pek çoğunun ne uyuşturucu ne satanizmle işi olan, sadece hayatın dayatttıklarından kurtulmak isteyen bir neslin marşını söylüyordu: Korku.

Parlamento belasına çoktan kendini kaptırmış muhalif hareketlerin, konformizmin dibine sürüklenmiş sol hareketin tam orta yerinde, Ahmet Kaya’nın Gayri Gider Oldum şarkısını aratmayacak bir biçimde isyan ediyordu. ‘Oyunu verme anne’ diye bağıran bu adamla ilgili önemli olan şey, bir hareketin bayrağı olmak gibi bir derdinin olmamasıydı. Basit ve hesapçı bir hümanizmi yoktu. Namlunun ucundaki bir hayatı reddediyordu. 20 yaşında bir çocuk olmadan önce de dinlendiğinde, evinize ilk askerlik kağıdı geldiği gün dinlendiğinde de kalbinizi kıran bir şey vardı söylediklerinde. Birilerinin size öldür dediği ve sizin bunu yapmak zorunda olduğunuz hakikati ile sizi yüzleştiriyordu.

Onunkisini, anne rahmine dönüş sendromu olarak adlandırmak yersizdi. O büyüyüşüne dair önüne çizilen şablonu inkar ediyordu. Münkir ve kafirdi birçok isnsanın gözünde, bu onu yalnız kılıyordu. Küfürbaz değildi, ama içinden ‘Mehmet’ fışkırtan bu vatan toprağı (!) elbette ondan da ölmesini bekleyecekti ve onu ölmediği için küfretmekle suçlayacaktı. Öldürmenin böylesine serbest olduğu dünyada Yaşar Kurt’a ilk yasaklanan şey şuydu: ‘Öldürme’ demek.

O ünlü siyah beyaz kapaklı, üstünde Kurt’la özdeşleşmiş imgenin olduğu kapağı evimizin kaset dolabında görmem ve bu hakiki sese çarpılmamın üstünden çok zaman geçiyor. Elbette bu çarpılma hadisesini, ailemden gizli yaşamamam benim için şanstı; ama aynı dönemde kasedi ‘ödünç’ verdiğim arkadaşımın subay babasının kasedi ellerinin arasında paramparça etmesi de benim hakikatle tanışmam oluyordu. Zaten hayat buydu, bir subayın ya da lacivert ordunun bir mensubunun –bir polisin- size ait düşünceleri ellerinin arasında buruşturması, kırması vs. Acaba fikirleri edebiyat öğretmenlerince buruşturulup çöp tenekelerine yüksek sesli naralar eşliğinde atılan kaç kuşak kaybetmişizdir?

Adı ‘Yaşar’dı. Hayata dair şeyleri temsil ediyordu. Korku şarkısının çalıntı olduğunu iddia edenlere hızla şu cümleyle cevap veriyordu: “Peki bu şarkıyı yaptığını iddia edenler, o şarkının sorumluluğunu alıp benim yerime mahkemelerde sürünmüşler mi?” Sertti. Sokak Şarkıları ile başlayan yolculuğu hep sert olacağı izlenimini vermişti. 1968’de İstanbul’a tesadüf eden doğumu onun bir kuşaktan aldığı mirası simgeliyordu sanki. Zaten bazı şeylerin tesadüfi olamayacağına dair bir inanç besleyen bir kuşağa dahildi; her şeyde mantık arayanların kuşağına. Ve kapısını ‘mantık aramayın’ denen tek yer, asker ocağı çalıyordu. Mahkemelerde geçen zamanlar ve Sokak Şarkıları’nın hesabını vermekle olgunlaştı. Cesetlerden bahsetti şarkılarında. Tahta tekerlekli arabalarla taşınan cesetlerden. Bir daha dönmeyecek cesetlerden.

İlk iki albümü Sokak Şarkıları ve Göndermeler’in yasaklanması onu durduramadı. Kendi adıyla kurduğu müzik şirketinden bu iki albümün öne çıkan şarkılarının farklı düzenlemelerinin bulunduğu Anne albümünü çıkardı. Yaşar Kurt’un Türkiye popüler kültür sahnesine çıkışı tam da bu albümle oldu. O dönemler tüm gün klip yayınlayan Flash TV’de ve Kral TV’de her gün en az birkaç kez gördüğümüz Yaşar Kurt’un Anne klibi içinde bulunan öğelerle birçoğumuza neyle mücadele ettiğimizi hatırlatırken televizyonda klibini izlediğimiz adamın “Kapat televizyonu anne, seni de kandırıyorlar” demesi hepimizde garip bir ruh haline sebep olmuştu.

Aslında hepimize başka başka yerlerden de tanıdıktı Yaşar Kurt. Bir zamanların pek ünlü Ana dizisindeki fedai olarak karşımıza dikiliveriyor, Atalay’ın mizah konusunda kanımca zirve yapmış eseri Sıdıka’nın Kenar’ı olarak karşımızda sırıtıyordu. Onu seviyorduk. Deli bir adamın yapacaklarını yapmasını seviyorduk.

Yine de o da hepimiz gibiydi işte. 2000’lerin başında özel hayatında yaşadığı o terk ediliş, ardında bir acı bıraktığı kadar Kurt’ta da ciddi bir yara bırakmıştı belli ki. Suskunlaştı. Arto Tunçboyacıyan ile birlikte yaptığı Nefrete ve Kine Karşı albümüyle hepimize verdiği selam, Hrant’ın şahsında bu ülkede hala inadına barış ve eşitlik diyebilenlere umuttu. Sağda solda Yoksun (Kendim gibi) ve Güneş Kokusu şarkısından pasajlar duydukça heyecanlanıyorduk. Şimdi yıl 2011 oldu ve geçtiğimiz günlerde büyük bir müzik markete girdiğimde Yaşar Kurt’un sesini duydum. Güneş Kokusu raflarda yerini almıştı.

Bir gün sonra Radikal’deki röportajında şu cümlesini okudum: “Bu vatana silahla hizmet edilmesin.” Kurt bu cümleyi kurmadan bir hafta önce devlet sınır ötesi operasyon için tezkeresini orduya teslim etmişti. Birileri omuzlarında çocuklarını ‘vatani görev’ sanrısıyla orduevlerine taşıyorlardı. Bir anne dua ediyordu. Zaten anneler hep dua ederdi. Sanırım doğası buydu yaşamanın. Birilerinin ölmemesi için dua ederdi onlara can verenler. Cepheler açılır ve sadece annelerin göz yaşları anlatabilirdi savaşı, bazen de bir ozanın çığlığı: “Silah veriyorlar anne, bana öldür diyorlar!”

ACININ VE GÜZELİN İSTİFÇİSİ: ÖZCAN ALPER - Barış Yıdırım

Not: Mesele'nin Kasım 2011 sayısında yayınlanmış olan ve Barış Yıldırım'ın Özcan Alper'in Gelecek Uzun Sürer filmi üstünden Alper'in sinema anlayışına dair analizini yayınlıyoruz...

Bu dünya berbat bir yer. Çekmediğimiz acı yok. Hele de dünya daha güzel bir yer olsun diye elimize çiçek değil de silah veya pankart aldığımız zaman. Çok uzun zaman önce keşfettik, çiçeklerin güzelliğinin de zincirlerimizi ve ürün ambalajlarını süslemek için satın alınabileceğini. Biz çiçeklerle donatılmış zincirlerimizi sürükleyip bahar kokulu deterjanlar almak için süpermarket kasaları önünde sıraya girerken ekmeğimizi, yarınımızı ve bizi her köşe başında kurşunluyor, her duvarın ardına hapsediyor, her mutluluğun yakasından koparıyorlar.

Öyleyse bugünkü dünyanın tözü aslında pek de Kartezyen ve ikilidir: Güzellik ve acı... Descartes bize varlığın iki tözden, iki cevherden oluştuğunu söylüyordu: madde ve zihin. Dünya çok uzun süredir öyle bir dünya ki, güzellik madde tarafına, acı ruh tarafına düşmüştür. Üzerinde nasıl da müthiş yaşayabileceğimiz o engin güzellik ile, geçelim çiçeklerin kokusunu, soluk bile alamayacak kadar boğazımızı sıkan acılar...
Kant’ın zihnini “her zaman yeni ve giderek artan bir takdir ve korkuyla” dolduran başımızın üstündeki “yıldızlı gökler” ve içimizdeki “ahlâk yasası” sonsuz bir güzelliğin altında sonsuz bir acı çeken insana, hayır halka, yani insanların çoğuna tekabül eder olmuştur. Felsefeciler dünyayı yorumlayadursunlar, değişmeyen dünya, insanı makinelerin en ruhsuzuna, kölelerin en sefiline dönüştürüp durur.
Özcan Alper sineması işte bu ruhu, çağın bu lanetli ruhunu çok iyi yakalamıştır. Bu dünyanın acıdan ve güzelden oluştuğunun farkındadır. Herhalde bu yüzden, her iki filmi de hem acıyla hem güzellikle yüklüdür. Genel sanat eseri düzleminden bakacak olursak, bu filmlerde güzellik biçim, acı içerik yanına düşer. Sinema düzlemine geçtiğimizdeyse güzellik, en çok görüntüde/fotoğrafta; acı ise karakterlerin öykülerini yaşadığı toplumsal bağlamda dışa vurur.
Sonbahar’da Karadeniz’in doğal, Gürcü fahişe Elka’nın kadın güzelliğinin arka planı üstüne düşen yoldaşlarını yitirmiş, ideali gölgelenmiş, ölüme hazırlanmış devrimcinin acıları, belki kendini gül dikeniyle bıçaklayan bülbülünkiyle karşılaştırılabilirdi. Toronto Festivali’nde dünya, Adana Altın Koza’da Türkiye prömiyerini yapan Gelecek Uzun Sürer ise Karadeniz’i Kürdistan’la, Gürcü kızı Elka’yı Hemşin kızı Sumru’yla, tutsak devrimciyi yakınları katledilmiş insanlarla değiştirerek aynı acı-güzellik paradigmasını yeniden üretiyor.
Samimiyetini bir parça daha yitirerek.

İstifçi, koleksiyoncu, yapıcı...

Sanatçının malzemesine karşı tutumu, onun sanatsal varoluşunu ortaya çıkaran şeydir. Alper’in filmlerinin ikili tözünün acı ve güzellik olduğunu söyledik, ama o bu malzemeyi esere dönüştürürken nasıl davranır?
Tıpkı nesnelerle olan genel ilişkimizde olduğu gibi, sanatsal malzemeye de kabaca üç şekilde yaklaşmak mümkün: yapıcı, koleksiyoncu ve istifçi olarak. Kimi nesneleri, yeni ve daha üst bir nesne (ürün) yaratarak dünyayı değiştirmek üzere kullanır. Demiri, betonu, tuğlayı ve ahşabı binalara dönüştüren yapıcı buna örnektir. Koleksiyoncuysa nesneleri güzellikleri aşkına toplar, onlardan yeni bir şey yapacaksa, bu en fazla bir müze sergisidir. Kendi emeğinin ürünlerine ve dünyaya yabancılaşmanın ilk aşamasıdır koleksiyonculuk. Güdüsü sahip olmak ve sahip olduklarını sergilemektir. İstifçide bu yabancılaşma patolojik bir hal alır. Artık sahip olmak tek amaç olmuştur. Koleksiyoncu hem kendisi hem başkası için toplar, istifçi ise neredeyse sadece kendisi için.

Özcan Alper’e ortaya ürünler çıkartan bir yönetmen olarak yalnızca istifçi demek belki haksızlık olur.¹ Sonuçta o hâlâ, topladıklarını bir sergiye dönüştüren koleksiyoncuya daha çok benzer. Bu yüzden, bu yazının başlığı anın değil sürecin yöneldiği noktanın tarifi olarak düşünülmeli. Çünkü rahatlıkla diyebiliriz ki Gelecek Uzun Sürer’in yönetmeni Sonbahar’ın yönetmeninden daha az yapıcı ve koleksiyoncu, daha çok istifçidir. Tıpkı ilk filminde olduğu gibi acıları toplamış, içerik yapmış; güzellikleri toplamış, görüntü yapmıştır.
Gelecek Uzun Sürer’in başkahramanı da bir tür istifçidir: üç yıl önce gerillaya giden sevgilisinden bir daha haber alamamış bir kız olan Sumru (Gaye Gürsel). İlk sahnelerden biri olan tren sahnesinde arkadaşlarının söylediği ‘Venceremos’ marşı ve saç ve giyinişindeki sadelikle (aseksüellik?) filmin geri kalanındaki “belladona” imgesi arasındaki karşıtlığı düşünürsek, muhtemelen o da bir süre devrimci mücadelenin çeperinde yer almış biridir. Sonra, kendisi de ağıt yakacak bir kayba sahip biri olarak, kayıt makinesini almış, diyar diyar dolaşarak ağıtlar toplamaya girişmiştir. Ancak düpedüz tabancaya benzeyen (ve Âmed sokaklarında pek tuhaf duran) ses kayıt cihazıyla neyi kaydettiği pek belli değildir. Sokak gürültüleri, düğün sesleri, uzaktaki bir dengbêj, faili meçhul yakınlarının anlatımları... Yönetmeni gibi onun asıl saikı da belli ki biriktirmektir.
Sumru’nun ve yönetmenin biriktirdikleri giderek bir acılar istifine dönüşür. Belgesel üslubuyla çekilmiş, dakikalarca ve sahnelerce süren, ama ana olay kurgusuna nadiren hizmet ettiği için “yapıştırma” duran katliam tanıklıkları; Sumru’nun yitirdiği sevgilisine özlemi; onunla yolları kesişen Diyarbakırlı Ahmet’in katledilmiş babasının anısı; 1915 Ermeni katliamı; Hemşinlilerin ve Diyarbakır Hıristiyanlarının kültürel sorunları vb. bir araya gelerek bu neredeyse şekilsiz yığını oluşturur.
Yönetmen bu acıların arka planına güzellikler yerleştirmiş. Güzel doğa ve kent fotoğrafları, güzel bir kadının yüzü ve bedeni, güzel bir müzik. Ve tüm bu “güzellik”ler büyük ölçüde diğer niteliklerinden soyunarak, neredeyse sadece güzel oluşlarıyla önümüze serilir. Elbette güzel doğanın ve kentin bazı dramatik işlevleri var, güzel kadının da. Ama onlar bu işlevlerinden ziyade güzellikleriyle vurgulandıklarından, adeta nesneleşirler. Etnik ağırlıklı güzel bir müzik de hemen her zaman bunlara eşlik eder.
Bu şeyleştirici tutum Alper’in her iki filmine de sızmış entelektüellik merakında da görülür. Sanat tarihinin kült filmlerine, romanlarına, edebiyatçılarına yapılmış gelişigüzel referanslar, yapı içerisinde çoğu zaman bir yere oturmaz. Althusser’in otobiyografisiyle aynı başlığı taşıyan Gelecek Uzun Sürer’in daha adından başlar bu bağlamsız referans merakı. Elbette ki yeterince kalem oynatılırsa her metinle her metin arasında bir takım bağlantılar bulunabilir. Ama bu bağlantılar, yaratıcı emek yerine keyfiyete dayanıyorlarsa, referanslar da sadece referans olmaları aşkına, yani nesneleşmiş/şeyleşmiş şekilde ortaya çıkarlar.
Filmin dillere yaptığı referanslar da aynı bağlamsızlıkla maluldür. Sumru Türkçe ve Hemşince konuşmakta, Ermenice iletişim kurabilmekte, Farsça şarkıları simültane olarak çevirebilmektedir. CD satıcısı Ahmet her nedense (hep “her nedense”!) Almanca şiirler okur, Sumru’yu Fransızca uzun uzun selamlar, Türkçe ve Kürtçeyi anadil düzeyinde bilir. Hadi Hemşinceyi, Ermeniceyi, Kürtçeyi anladık, kişilerin etnik kökenlerinden geliyor; ama bu Farsça, bu Fransızca, bu Almanca neyin nesidir? Anlaşılan o ki, yönetmen, acılara, güzelliklere, metinlerarası referanslara olduğu gibi dillere de bir istifçi gibi yaklaşmakta, “o da olsun, bu da olsun” diye diye filmi bir referanslar ve meseleler yamalı bohçasına çevirmektedir.

İşlemeyen formül

Tüm bunların ışığında Özcan Alper’in sinema yaparken yaslandığı formülü şöyle ifade edebiliriz: Acılar X Güzellikler (güzel doğa ve kent fotoğrafları + güzel kadın + güzel müzik).
İyi de bunda sorun ne? İnsan acıları sanata fazlasıyla layık bir konu. Ve sanatın amacı güzellik değilse ne?
Sorun şuradaki iki düzeyde: Biçimsel düzeyde dramatik yapıda. İçerik düzeyinde politik yönsemede. Sondan başlayalım...
Dramatik yapıyı oluşturan temel mekanizma olan öykü-karakter diyalektiği Alper’in hep en temel biçimsel sorunu oldu. Sonbahar’da olduğu gibi Gelecek Uzun Sürer’de de kişiler dramatik teori bakımından üç boyutlu, alımlayıcı açısından sahici karakterler olarak ortaya çıkmıyor. Kişileştirmedeki yüzeyselliğin ortaya çıkardığı boşluk, uzun uzun susuşlar, derin derin bakışlarla doldurulmaya çalışılıyor. Ama “İyi de bunlar kim?” sorusunu sorduğumuz anda susuşların söylenecek şeylerin çokluğundan değil azlığından kaynaklanıyor olabileceğine, insanların “derin derin” değil de “boş boş” bakıyor olabileceklerine dair kuşkular uyanmaya başlıyor.
Film kişileri, minimal ve dramatik özellikleri zayıf bir olaylar dizisi içinde kendilerini karakter haline getirecek, sahici yanlarını sergileyebilecekleri koşulları bulamıyorlar. Öykü karakterleri devindirmediği, karakterler öykü içinde kendilerini gerçekleştiremedikleri için, anlatılan acıların ve seçilen fotoğrafların yarattığı ilk şaşkınlık geçer geçmez film derin bir tatminsizlik duygusu ortaya çıkarmaya başlıyor.
İkidir siyasi alanda kamera oynatan Alper’in siyasi duruşu da eleştiri merceğinin altına alınmak durumunda. Bu konuda açıkça söyleyebileceğimiz şey, Alper devrimcileri ve devrimci mücadelenin ortaya çıkardığı acıları ele aldığı halde, siyaseten devrimci değil apolitik ve giderek de liberal bir yerde duruyor. Bahsettiğim şey, yönetmenin kişisel siyasi duruşu değil, filmlerinde ele aldığı sosyal/siyasal konulara ve kişilere yaklaşımı.
Sonbahar’da bu apolitiklik, sosyalizmin yıkılışına, ölüm orucu direnişine getirdiği yorumların yanı sıra başkarakterinin kendi geçmiş mücadelesine karşı kayıtsız tutumunda görülüyordu. Gelecek Uzun Sürer’de ise apolitiklik sık sık liberalizme teğet geçiyor (devrimci çizginin yeterince güçlü olmadığı yerde kurulu düzene dokunmayan haklar söylemine abdurrahmançelebi denir, malum.) Böylece karakterlerin bir gece yarısı uykuları kaçınca birbirlerine anlattıkları gelecek ütopyası, bolca dilin konuşulduğu, bol bol gezilen, bol bol kitap okunan bir yer olarak (laf arasına sıkıştırılmış kısaltılmış iş günü hayalini saymazsak) herhangi bir Avrupa ülkesinden başka bir yer değil aslında.
Oysa bu dünya berbat bir yerse, bunun sebebi yeterince okumamamız, dillerimizin yeterince özgür olmaması  falan değil, zenginliğin çoğunu azınlığa, azını çoğunluğa reva gören sınıfsal ilişkiler. Eğitimsizliğimiz de, kültürümüze getirilen yasaklar da, sırtımızdan eksik olmayan ölüm ve zulüm hırkası da bu ilişkiler hep şimdi oldukları gibi sürsün diye var.
Kimse sosyalist olmak zorunda değil. Ama bu ülkenin Kürt, Türk ve diğer milliyetlerden sosyalistlerinin, yurtseverlerinin 1990’lardan bu yana yükselttikleri mücadeleye karşı azgınlaşan faşist terörün ortaya çıkardığı sonuçları  kendine başat malzeme yapan bir sanatçının sosyalist eleştiriden azade olmasını istemek -en hafifinden- yersiz olur.

Eleştiri ne işe yarar?

Özcan Alper’in ilk filmi neredeyse istisnasız olarak aynı zaafları taşıyordu: Zayıf öykü, yüzeysel karakterler, bu ikisinin ortaya çıkardığı boşluğun doğa fotoğrafları, kadın güzelliği ve müzikle doldurulma çabası, politik malzemeye apolitik bakış vd.
Tüm bu sorunların ikinci filmde azalmak yerine akutlaşmasının sorumlularından biri, kanımca, eleştiri kurumunun görevini yapmaması. Daha önce bir yerlerde yazdığım üzere, “O kadar az anlatılıyor ki öykülerimiz, kim ve nasıl anlatırsa anlatsın, gereğinden cömert bir hoşgörü göstermeye hazırız.”²
Eleştiri, sıklıkla ve tuhaf bir biçimde kötü niyet, çekememezlik vs. gibi şeylerle ilişkilendirildiği ve “Herkes beğendi, bir sen beğenmiyorsun”, “Beğenmiyorsan daha iyisini yap,” diye özetlenebilecek çocukça tepkilerle karşılandığı için eleştiri kurumuna ilişkin bazı basit ve temel doğruları tekrarlamak gerekiyor. (Elbette samimi bir eleştiriden bahsediyoruz, yoksa her işte olduğu gibi eleştiri işinde de kötü niyetliler, hasetler vardır).
Eleştiri asıl olarak daha iyi sanat eserlerinin üretilmesi içindir; öyle olmalıdır. Eleştirinin iki hedef kitlesi vardır: Sanatçı ve alımlayıcı. Eleştirilen eserin üreticisi olan sanatçının ve o eseri ve eleştiriyi bilen başka sanatçıların (mümkünse ikisinin birden) gelecekteki üretimlerinde bu eleştiriyi hesaba katması beklenir. Alımlayıcının ise beğenisini eleştiri kurumu aracılığıyla rafine ederek ve daha iyi eserlere yönelerek sanatçıyı dolaylı olarak daha iyiye yöneltmesi beklenir.
Eleştiriyi hesaba katmak iki şekilde olabilir: Eleştiri yanlış, eser doğruysa; tüm dünya bu yanlışı paylaşıyor olsa bile, doğruda ısrar etmek. Eleştiri doğru, eser yanlışsa; tüm dünya size ayılıp bayılıyor da olsa, yanlışı düzeltmek. Doğru ya da yanlış eleştiri yüzünden hevesi kırılan kişinin o zorlu sanat yoluna yetecek soluğu muhtemelen yoktur zaten. Eleştiriye tek tepkisi olanca gücüyle karşı saldırıya geçmek olandan ise, onun sorunu sanattan ziyade kendi benliğiyle olduğundan, sanat adına çok şey beklememek gerekir.³
İddiam odur ki, eleştiri kurumu, Sonbahar’da varlığı açıkça görünen ve Gelecek Uzun Sürer’i daha da başarısız bir film haline getiren estetik ve politik sorunlara daha fazla işaret etseydi, yani “hoşgörü savurganlığı” yapmasaydı, hem Alper’e, hem sanata-cemiyete daha hayırlı olurdu.
Çünkü Özcan Alper de, son tahlilde halktan yana duran bütün sanatçılar da önemlidir ve değerlidir. Zaten halktan yana sanatçıların çoğu halk sınıflarından geldikleri için, yeterince eğitimli, yeterince varlıklı olmadıkları, yeterince serbest zamanları olmadığı için, ortalamaya vurduğumuz zaman, burjuva sanatçılarından daha başarısız olacaklar ve bu daha uzun süre böyle devam edecek.
Ama bizim başarısızlığımız, onların zaferlerinden daha şanlıdır. Biz, aramızdaki politik nüanslar ne olursa olsun, halk için, halktan yana, halkla birlikte sanat yapma iddiasında olduğumuz sürece, dünyanın ve dolayısıyla sanatın yarınını temsil ediyoruz. Kışlık Saraya hücum eden binlerin görkemi yanında sarayın duvar süslerinin görkemi kaç yazar?
Ama o gerçekten “çok uzun süren geleceği” olanca güzelliğiyle yaratmak ve bugünden eserlerimizde yansıtmak için, “bizden” olanlara bazen çok daha acımasız olmalıyız.
Bu gerçek çok sık unutulur ama aslında eleştiri, bir sevme biçimidir...


Dipnot:
1) Bu yazıdaki eleştiriler oldukları gibi alınırsa, zaten çoğunlukla “haksız”dır. Özcan Alper gerek politik gerek estetik açıdan takdiri hak eden biri. Ancak bu yazı takdirden çok tenkit barındırıyor, çünkü kıstası ‘görece iyi sanat’ değil ‘iyi sanat.’ Son bölümde tartışacağım üzere eleştirinin görevi ikincisi olduğu için de bu yazı Alper sinemasında kemikleşmiş olumsuz eğilimleri bir çizgi olarak tartışıyor.

2) ‘(12) Eylül Kokan bir Sonbahar’, Radikal, http://goo.gl/foznM . İki yıl önce yazılmış bu yazı da Alper sinemasında artık çizgi haline gelmiş neredeyse aynı sorunları ele alıyordu.

3) Konu dışı bir tartışmaya neden olmamak için hemen söyleyeyim, burada “doğru” ve “yanlış” sözcüklerini şematik kullanıyorum, muradımın anlaşılması için.